70 tỷ USD xuất khẩu và bài toán tự chủ 2026: Đừng để hào quang che khuất nội lực

Nghịch lý của một "công xưởng nông sản" toàn cầu

Việt Nam hiện đang vận hành như một nhà máy chế biến khổng lồ. Chúng ta có hai dòng chảy đối lưu rõ rệt.

Dòng xuất (70 tỷ USD): Dẫn đầu là rau quả (8,6 tỷ USD) và cà phê (8,6 tỷ USD). Đây là những sản phẩm tận dụng tối đa lợi thế thổ nhưỡng và khí hậu để thu về ngoại tệ mạnh.

Dòng nhập (49 tỷ USD): Chiếm tỷ trọng lớn nhất là nguyên liệu thức ăn chăn nuôi (ngô, đậu tương - khoảng 10 tỷ USD) và thủy sản thô.

Tại sao có sự đối lưu này, dù đó là điều bình thường của giao thương, thiết lập cán cân thương mại và nhu cầu tiêu dùng, nhưng thực tế, chúng ta đang nhập "mồ hôi" của nông dân thế giới (nguyên liệu thô) để tận dụng năng lực chế biến hiện đại của Việt Nam và tái xuất khẩu. Dù là bình thường, nhưng việc quá phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu khiến biên lợi nhuận của chúng ta bị mỏng đi và nền kinh tế dễ bị tổn thương trước các cú sốc giá toàn cầu.

Xem thêm: Nông sản 2026: Đỉnh cao mới và 'bài toán' thích ứng

Sầu riêng hay ngô: Bài toán đánh đổi và sự "nguy hiểm" của tư duy chạy theo giá

  Hiện nay, sự chênh lệch lợi nhuận giữa 1 ha sầu riêng (thu tỷ đồng) và 1 ha ngô (thu vài chục triệu) đã tạo nên một làn sóng phá bỏ cây trồng truyền thống để chạy theo "vàng xanh".

Cần phải tỉnh táo nhìn nhận, rằng sầu riêng là "tiền mặt". Đây là mặt hàng mang lại ngoại tệ nhanh nhưng rủi ro thị trường cực cao. Nếu 2026 chúng ta tiếp tục mở rộng diện tích bất chấp quy hoạch, nguy cơ "giải cứu" là hiện hữu khi các nước láng giềng cũng đang ồ ạt trồng.

Trong khi đó ngô là "nền tảng". Dù giá trị kinh tế thấp trên mỗi hecta, nhưng ngô và đậu tương là xương sống của ngành chăn nuôi. Việc bỏ trống trận địa này để đi nhập khẩu 10 tỷ USD mỗi năm đồng nghĩa với việc chúng ta đặt "nồi cơm" thịt cá của 100 triệu dân vào tay các nhà đầu cơ quốc tế.

Không thể để sầu riêng "gánh" hết nợ cho ngô. Một nền kinh tế nông nghiệp khỏe mạnh không thể chỉ có "ngọn" (xuất khẩu tinh) mà không có "gốc" (tự chủ nguyên liệu).

Xây dựng "nội lực" để bớt hàng nhập, đẩy hàng xuất

Để năm 2026 trở thành năm của sự tự chủ, Việt Nam cần thực hiện các bước đi quyết liệt, đó là phục hồi nội lực để giảm lệ thuộc nhập khẩu. Thay vì cạnh tranh đất với cây giá trị cao, cần đẩy mạnh giống ngô biến đổi gen năng suất cao trên các vùng đất dốc, đất luân canh. Đặc biệt, phải số hóa và công nghiệp hóa việc tận dụng 45 triệu tấn phụ phẩm (vỏ tôm, bã sắn, cám gạo) để thay thế một phần ngô nhập khẩu.

Đầu tư ngân sách trọng điểm vào R&D giống cây trồng, vật nuôi. Chúng ta không thể là cường quốc nông nghiệp nếu vẫn phải đi mua từng hạt giống rau từ nước ngoài.

Nâng cấp vị thế xuất khẩu, thể hiện ở việc siết chặt mã vùng trồng. Năm 2026, sầu riêng hay cà phê không cần trồng nhiều hơn, mà cần "sạch hơn" và "chuẩn hơn". Chuyển dịch mạnh sang chế biến sâu (sấy khô, cấp đông, nước ép) để thoát khỏi cảnh bán thô, bán tươi đầy rủi ro.

Tận dụng đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao để bán kèm chứng chỉ carbon. Đây là mặt hàng "xuất khẩu mới" đầy tiềm năng.

Xem thêm:Nông sản Việt: Muốn giữ đẳng cấp, chớ để bị ‘thổi còi’

Chiếm lĩnh "sân nhà" - Thị trường 100 triệu dân

Nội lực kinh tế nằm ở việc người Việt tin dùng hàng Việt. Cần xóa bỏ tư duy "hàng tốt để xuất khẩu, hàng kém để tiêu dùng nội địa".

Xây dựng chuỗi Logistic nội địa để giảm chi phí vận chuyển (vốn đang cao vô lý).

Chuẩn hóa chất lượng nông sản tại các chợ truyền thống và siêu thị bằng tiêu chuẩn xuất khẩu.

Con số 70 tỷ USD của năm 2025 là một niềm tự hào, nhưng nó cũng là một lời nhắc nhở về sự mất cân đối. Năm 2026, nông nghiệp Việt Nam cần một "cái đầu lạnh" để quy hoạch diện tích cây giá trị cao và một "trái tim nóng" để giữ vững những vùng nguyên liệu nền tảng. Khi chúng ta tự chủ được đầu vào và tinh hoa hóa được đầu ra, đó mới là lúc nội lực kinh tế Việt Nam thực sự trỗi dậy bền vững.