50 năm - TP.HCM và cốt cách của một đô thị mở

Sự cộng sinh của những nhịp điệu

4g30 sáng, tôi đi bộ đến Công trường Mê Linh.

Vắng. Vài người lớn tuổi đang tập thể dục. Tĩnh lặng như cảm được cả mùi ngọt của sương đêm chưa tan trên vạt cỏ công viên. Có cả mùi hương thơm ngát thoảng qua. Người tôi như có điện chạy. Mùi nhang sớm! Nó tỏa từ chiếc lư hương dưới chân tượng đài Đức Thánh Trần Hưng Đạo. Có cả bó hoa tươi mới được mua đâu đó.

Cũng chẳng để cho tôi dứt ngơ ngác đến bồn chồn, một người đàn ông đạp xe qua rồi dừng lại. Ông đốt nhang, thành kính. Rồi sau đó, một bà chở trên gác ba ga xe đạp hình như mớ đồ mua sáng, thấy có cả thịt, rau, tấp xe vào. Bà ngẩng cao đầu, hướng về tượng. Rồi người nữa, người nữa. Họ lặng lẽ bái vọng và lầm rầm khấn.

Và tất nhiên, tôi cũng thắp nhang, cúi đầu. Cầu mong Đức Thánh Trần phù hộ cho xã tắc thái hòa, trăm họ an vui.

Lòng tôi ngập trong xiết bao xúc động. Tôi chưa từng chứng kiến cảnh này ở nơi khác, thậm chí cả những khu tưởng niệm lớn ở thành phố nơi tôi đang sống. Sáng sớm, kẻ qua người lại, tụ tập thể dục đông đúc, nhưng không hề có chuyện như trên.

Nhưng cách đó đâu có xa, đại lộ Võ Văn Kiệt, đường qua hầm sông Sài Gòn ầm ầm xe, người.

Một bức tranh khác biệt trong một khung hình. Nhộn nhịp, cuống quýt, vội vã. Tĩnh tại, lắng đọng và lặng lẽ.

Đây không phải là một sự tình cờ, mà là một chỉnh thể văn hóa đậm chất phương Nam trong gương mặt Sài Gòn - TPHCM. Trong 50 năm, thành phố này đã trở thành một bộ lọc khổng lồ, nơi không có cái cũ nào bị đào thải hoàn toàn, và không có cái mới nào bị từ chối khi bước vào.

Ở đây, cái gì cũng có, và sự tồn tại là hợp lý, không phải là bất chấp, bởi như đã nói, tự thân thành phố này lấy sự đa dạng, mới mẻ, sự lặng lẽ, an yên, nhào trộn thành máu của mình. Người trẻ không thấy phiền vì tiếng nhạc dưỡng sinh, cụ già không thấy lạ khi nhìn thấy những mã code, dòng lệnh của tương lai.

Họ là những mảnh ghép cùng tồn tại trên một mét vuông vỉa hè, tạo nên một sự hòa quyện mà không ở đâu có được.

TPHCM : “Ngôi nhà thứ hai" và sự tự chữa lành

Tôi đọc báo, thấy có đến 200 ngàn người ngoại quốc chọn TPHCM làm nơi định cư lâu dài. Trong số họ, nhiều người là trí thức, nghệ sĩ, cầm bút, nhiếp ảnh gia.

Tôi nghĩ, ở những người này, việc chọn thành phố làm ngôi nhà thứ hai, không hề là tình cờ. Họ cầm bút, sáng tạo, nghĩa là ở họ luôn chực chờ những phản tư, định nghĩa, tìm kiếm, luôn đặt câu hỏi, và họ tìm thấy ở đây những lời giải đáp cho sự tồn tại.

Thành phố không đòi hỏi người ta phải hòa tan. Nó dạy cho những người khách phương xa bài học về sự "tự chữa lành".

Đi qua bao biến động trong nửa thế kỷ mang trên mình một tên gọi mới, sau mỗi biến cố, dù là kinh tế hay những đợt sóng xã hội, thành phố lại âm thầm tự làm mới mình.

Có lẽ, với những người ngoại quốc, họ đến và phải lòng, không phải để định cư trong một không gian vật lý, mà để trú ngụ trong một luồng tư duy luôn hướng về phía trước.

Họ yêu cái cách thành phố này đối diện với nghịch cảnh: bằng sự bao dung và một tinh thần đổi mới không ngừng nghỉ. Bằng sự năng động và khoảng lặng khó tìm đâu ra ở Việt Nam.

Dòng chảy sông nước

Tôi nhớ một nhiếp ảnh gia nước ngoài đã nói một câu… kinh điển về TPHCM: "Nếu bạn chớp mắt quá lâu, bạn sẽ đánh mất ký ức lịch sử đang chuyển động không ngừng".

Nhiều người đi tìm TP.HCM trong những trang nhật báo cũ hay dưới những mái ngói rêu phong. Nhưng đây không phải là một bảo tàng tĩnh. Sự năng động, thích nghi, và cả nét dở dang đầy cá tính của thành phố chính là vẻ đẹp thực sự của nó.

TPHCM là đô thị của những dòng kênh, nơi mạch sống không bao giờ đứng yên mà luôn tự thân tuôn chảy như nhịp triều lên xuống của những con nước lớn ròng qua từng con phố.

Đó là một lối sống khoáng đạt, nơi tinh thần "vạn chài" truyền thống - nét văn hóa cộng đồng gắn kết từ bao đời, đã chuyển hóa thành một tư duy mở, luôn đón nhận những luồng sinh khí mới. Thành phố tựa như một dòng sông không bao giờ cạn, nơi mỗi người dân đều là một phần của sự chuyển động không ngừng, luôn hướng về phía trước để mở lối cho những hải trình xa xôi.

Nếu tiền nhân đã phát cỏ, lật đất, cắm sào, nổi lửa trên sình lầy, kênh rạch, đổi cả máu xương để làm nên một đô thị phương Nam, thì hôm nay, lớp con cháu đang bảo vệ không gian sinh tồn ấy bằng tầm nhìn của một đô thị mở.

Nơi đó, lịch sử chủ quyền và giá trị văn hóa sông nước được hòa quyện bền chặt, tự nhiên như hơi thở trong khát vọng thịnh vượng của tương lai…

Tôi đứng bất động bên mé tượng đài Đức Thánh Trần và nghĩ những điều đó.

Có gì ở những cung kính tiền nhân của những người vội vã lẫn trầm tư khi trời vừa rạng sáng kia? Một lát nữa thôi, guồng mưu sinh sẽ cuốn họ. Không biết. Chỉ thấy tâm thế họ, và nghĩ đến cốt cách văn hóa là thứ đã được tôi luyện, truyền thừa. Đó là thứ bất hoại với bão táp, thời gian. Nó như bệ đỡ cho chính họ, là cốt nền cho thành phố này thực hiện những đường bay ngỡ như chạm chân trời.

Khi "không định nghĩa" mới là bản sắc

Tôi nghe một người bạn rời quê Quảng Nam vào Nam lập nghiệp, nói sống ở TPHCM, đi đường vẫn thấy yên tâm.

Tôi không nghĩ bạn cho rằng nơi khác bất an. TPHCM không định nghĩa mình bằng những tòa cao ốc hay những con số GDP tăng trưởng. Nó định nghĩa mình bằng khả năng làm nơi trú ẩn cho những giấc mơ, làm họ yên lòng.

Đừng cố vẽ nên một bức tranh hoàn mỹ, hãy vẽ nên một thành phố đang "phản biện" chính mình. Đó là cách người ta mang những kỷ vật cũ vào trong những căn hộ chung cư hiện đại, cách những quán cà phê vỉa hè tích hợp mã QR thanh toán, hay cách mà tinh thần "phương Nam" luôn cởi mở đón nhận những làn sóng văn hóa mới từ khắp nơi trên thế giới.

Tôi nghĩ về một bộ phim 50 năm này sẽ kết thúc bằng khung hình bình dị: một sự tĩnh lặng đầy ắp tiềm năng ngay giữa lòng một siêu đô thị không bao giờ ngủ. Đó là nơi quá khứ vẫn đang thức, và tương lai vẫn đang gõ nhịp trên những bàn phím máy tính.

Sài Gòn - TPHCM sau 50 năm không phải là một thực thể già nua, mà là một cơ thể đang trong độ tuổi sung sức nhất, đang đa sắc màu trong một chỉnh thể.

Đó là nơi bạn có thể "chớp mắt" để mơ, nhưng khi mở mắt ra, bạn sẽ thấy mình đã trở thành một phần của một ký ức vĩ đại hơn, đang chuyển động không ngừng.

Một khung hình không bao giờ cố định, bởi vì mỗi ngày, chính thành phố lại đang viết tiếp định nghĩa về nó.